X. LL. GARCÍA ARIAS
Estos díes, gracies a delles ayalgues arqueolóxiques atopaes nel mesmu cogollu d'Uviéu, féxose posible que se replantegaren poco menos que los fundamentos de la hestoria y que surdieren argumentos de tou calter que, pa los que nun somos especialistes, resúltennos dacuando prestosos, dacuando llamativos pero siempre d'interés.
Con too llama l'atención qu'ente toa esa bayura d'argumentos que quieren facer ver antecedentes romanos o d'una romanidá seronda na ciudá d'Uviéu s'escaezan de los datos de tipu llingüísticu que podríen aportar daqué cosa na conocencia hestórica. Ye verdá que la especifidá de los datos llingüísticos pue encoyer a dalgún hestoriador que nun s'atreva a averase a esa fonte d'información, pero yelo tamién que fai falta facer un esfuerzu pa ufiertar lo que de positivo pueda atopase nesa estaya informativa. Si se fala de romanidá hai que falar tamién de llingua romana, esto ye del llatín; y si se fala del llatín n'Asturies hai que falar necesariamente de los datos que da la llingua asturiana, continuadora direuta del llatín nel país de los ástures. Uviéu, ciudá y conceyu, con aisitiamientu nel país de los ástures y llueu cabeza del reinu d'Asturies, nun pudo ser una islla ensin xente y ensin una romanización asemeyada no cultural y llingüístico a lo que nel restu del país ástur pasaba.
Pues bien, si diéramos una curtia güeyada a los datos toponímicos (esto ye, a los datos llingüísticos cuayaos como nomes de llugar) veríamos que los asentamientos humanos d'Asturies amuesen nomes que son, en bona midida, niciu d'una romanización pergrande. Qu'esa romanización foi antigua paez razonable de magar Roma s'asitia ente nós a lo cabero'l sieglu I enantes de Cristu. Pero entá más. Dellos de los nomes de llugar llograos gracies a los nomes de persona ufren una notable antigüedá; asina, por exemplu, conócense n'Asturies mediu centenar de posibles formaciones de villas («caseríes») que lleven el nome del so dueñu al que s'amiesta'l sufixu -ANA. D'éstes puen citase n'Uviéu dos pelo menos, Lloriana y Poyana, entendibles dende los antropónimos llatinos Laurius y Pollius respeutivamente. Entá más, nel mesmu conceyu d'Uviéu tenemos llugares denomaos Paderni, L'Arpiñole de pervieya antigüedá porque, por cuenta la vocal cabera (orixinariamente una -I), nun foi posible que diptongaren les tóniques; ello fai que teamos falando d'unes feches de formación de los topónimos que podríen nun ser posteriores al sieglu V. A esos nomes podría axuntase, quiciabes, Morente (frente a Mouriente en Valdés) y, más discutible pero tamién antiguu, Villaperi «la casería de Pedru». Averemos a esto los abondosos topónimos continuadores de xenitivu que se dan ente nós (n'Asturies y tamién n'Uviéu); si bien ye cierto que dellos puen tener una xénesis más seronda, y encontu d'ello ye que dacuando vienen amestaos a nomes xermánicos, la verdá ye que munchos puen ser llatinos. Referímonos a exemplos como Abuli, Caces, Camales, Llatores, Llimanes, etc., etc. Ye posible qu'ún a ún puedan discutise pero lo que nun ye discutible ye'l conxuntu de datos que, en llinies xenerales, empobinen siempre nel mesmu sen de dar anuncia d'una capa notable de llatinización o, si ye a entendese meyor, de romanización llingüística.
Xustamente por esto ye polo que, en conxuntu, tamién son de gran fondura otros datos asociaos. Asina, pue que Lliñu (y non «Lillo»), orixináu nel antropónimu llatín Linius, diga poco, pero resulta ilustrativu si sabemos que foi un posible posesor d'una finca asitiada nun llugar onde hai nicios perclaros de tegula romana, precisamente a la vera de los grandes monumentos d'arte asturianu llevaos alantre polos reis d'Asturies.
Y nun dexa de ser interesante qu'a la oriella del Nalón, cerca de Caces, s'atope Priorio, que podemos entender, según Narciso Santos, como un posible continuador del llat. Praetorium «tienda del xeneral», «sitiu onde s'allugaba la tienda del xeneral», «palaciu del pretor», «casa de recréu». Por si ello vien tracamundiao o nun ye abondo, bien ta acordase qu'a la so vera tán Les Caldes, que debe'l nome xusto por facer referencia a les agües calientes o termes, imprescindibles na vida romana. ¿Nun son esto argumentos afayadizos tan probatorios como la tegula romana qu'entá podríen tar fabricando los fornos ástures unos sieglos dempués de Roma?
En fin, perhí podría siguise xurgando pero estos curtios exemplos llingüísticos aconseyen nun escacer el valor documental del idioma d'Asturies. Les coses son asina. Y los nomes de llugar, si se respeten, tienen daqué qu'aportar. A vegaes muncho, dacuando non tanto pero siempre resulten afayadices les sos referencies. Pa ello nada meyor que tresmitilos al dereches y non inventando como estos díes vimos al lleer qu'hai xente que se refier impúnemente a «la fuente de Rúa» (¡!). Llamentable tracamundiu si nun sabemos n'Uviéu que'l nome verdaderu, La Calle la Rúa, ye nin más nin menos qu'una tautoloxía onde rúa ye sinónimu de calle y el so antecesor toponímicu na ciudá y non el nome de naide.
Namái una alvertencia cabera. La romanización d'Asturies foi fonda, pero, magar ello, nun foi a acabar con munchos datos llingüísticos prerromanos. Tamién agora la llingua d'Asturies col so ricu vocabulariu y cola so bayurosa toponimia sofiten la información. ¿Ye esto indixenismu frente a romanidá? Non. Ye la realidá científica.
