Otorgar la dignidá patrimonial que-y correspondía al castiellu más emblemáticu del reinu Asturies. Con esti oxetivu entamó nel añu 2007 el Conceyu de Castrillón el proyectu d'intervención arqueolóxica nel castiellu de Gauzón del Peñón de Raíces. Les trece campañes d'escavación y restauración que s'acometieron dende entós dexaron conocer non solo la planta del castiellu, ufiertando un planu de la fortificación que yera desconocíu dafechu, sinón tamién reescribir la historia. Les investigaciones arqueolóxiques dieron un valtu a les cronoloxíes que s'embaraxaben tradicionalmente pal castiellu a partir de la información contenida nes fontes escrites. Estos son los frutos de los postreros catorce años d'investigaciones en Gauzón, según les conclusiones del equipu interdisciplinar contratáu pa desenvolver el proyectu arqueolóxicu que lidera Alejandro García Álvarez-Busto

Les campañes que se fixeron darréu permitieron identificar la morfoloxía y la funcionalidad de les distintes dependencies escavaes, qu'ufierten un “planu” de la fortificación que yera desconocíu dafechu y que se detalla nel gráficu qu'acompaña estes llínees. Esto implica, amás, que se pudo constatar cómo yera una fortificación rexa de la dómina de la monarquía asturiana y que choca cola imaxe de cenciellez que se tenía d'esti tipu de castiellos altomedievales.

Recreación en 3D del accesu al Castiellu de Gauzón, colos sos dos grandes torrexones. | Pablo Aparicio

Recreación en 3D del accesu al Castiellu de Gauzón, colos sos dos grandes torrexones. | Pablo Aparicio

La de Gauzón ye una fortificación que combina distintos espacios sociales (ámbitu militar, áulico-relixosu, servil), y una variedá de funciones a mayor escala, ente les que s'alcontraben la defensa de la mariña del Reinu frente a los ataques vikingos –conseñaos siquier en 844 y 858– o l'alministración d'un ampliu territoriu comarcal llaráu d'aldegues y conocíu na dómina como la “Mandatione Gauzone”. 

Les investigaciones nel Peñón de Raíces camudaron la imaxe d'esos castiellos medievales astures y les cronoloxíes que s'embaraxaben tradicionalmente pal de Gauzón. L'arqueoloxía revolucionó lo que se deducía de la documentación escrita. 

“Gauzón venceyábase puramente cola figura d'Alfonso III (l'últimu rei astur ente 866-910, primero del treslláu de la corte a Lleón) según los datos proporcionaos por Cróniques medievales como la de Sampiro (sieglu XI) o la Historia Silense (sieglu XII). D'esti xeitu, la estratigrafía arqueolóxica documentada nel xacimientu, los materiales recuperaos nestos estratos (cerámiques, metales, vidrios, etcétera), y les dataciones de carbonu 14 realizaes, permitieron afitar una periodización complexa y dilatada de los distintos momentos de construcción y ocupación del castiellu entamada en cuatro fases principales”, esplica Alejandro García. Estes son eses cuatro fases.

Asentamientu previu a la batalla de Cuadonga

Ún de los principales afayos foi la documentación d'una fortificación nel Peñón de Raíces anterior a la dómina del reinu d'Asturies. Concretamente trataríase d'una primer ocupación fechada ente finales del sieglu VI y el sieglu VII. Conviértese asina Gauzón nun xacimientu clave pa conocer, entender y esplicar el procesu de formación del reinu d'Asturies, apurriendo una renovación de la historiografía tradicional y una nueva visión de los oríxenes de los reis astures, al conseñar la esistencia d'una destacada aristocracia nel solar asturianu muncho primero de la batalla de Cuadonga. 

La ocupación del castiellu

Gauzón tuvo ocupáu a lo llargo de tola dómina del reinu d'Asturies, y non solo nel reináu d'Alfonso III, como se creía. Lo que sí se rellaciona colos postreros y más poderosos monarques del reinu ye la configuración nel sitiu d'una pequena corte, con un castiellu previu que se monumentaliza a finales del sieglu IX por aciu de la construcción de dos grandes torrexones na entrada, y un palaciu y una ilesia nel so interior. 

La rebelión en Gauzón

Ente los sieglos XI y XII los reis apurrieron l'usufructu de la fortaleza a les families condales asturianes. Nesti periodu, concretamente ente los años 1132 y 1137, asocede'l llevantamientu en Gauzón del conde Gonzalo Peláez contra'l rei Alfonso VII, que va mandar el so exércitu p'asediar y asaltar el castiellu asturianu y volvelu baxo'l so control. A esta dómina pertenez el mayor volume d'armamentu recuperáu nes escavaciones, sobremanera puntes de dardu de ballesta, principal arma de la soldadesca. 

L'enclín

En1222 el rei Alfonso IX entrega'l castiellu a la Orde de Santiago, pasando a vivir na fortaleza una nobleza local de la que conocemos los sos vezos de consumu a partir de los afayos materiales. Finalmente, en 1335 Gauzón entrégase n'encomienda a Enrique de Trastámara, y a mediaos del sieglu XIV va llegar el so puntu final como fortificación militar, cuando se valten adréi les dos torres de la entrada nel contestu de la guerra civil ente Pedro I y Enrique de Trastámara

Grandes afayos nuna superficie escavada del 14%

Los primeros anicios alcuéntrense ente 2008 y 2009, y en 2019 el taller nel que se llabró la Cruz de la Victoria

El Peñón de Raíces estrémase en dos espacios principales, una plataforma cimera, onde s'atopen les construcciones de mayor tamañu, y una plataforma inferior a los pies que se descuelga escontra'l ríu Raíces. Escaváronse unos 2.000 metros cuadraos de los 14.000 qu'ocupa'l xacimientu arqueolóxicu, solo'l 14%. Esta ye la cronoloxía del proyectu d'intervención hasta agora. 

2007: primeros trabayos

Realizóse una primer campaña de sondeos y trincheres puntuales que permitió comprobar la esistencia d'anicios arqueolóxicos mesmo na plataforma cimera como na inferior. Yá ente 1972 y 1977 Vicente José González García identificara y escavara delles dependencies y estructures arqueolóxiques na zona alta del castiellu. 

Les primeros anicios, ente 2008 y 2009

Alcuéntrense los primeros anicios correspondientes a la entrada al recintu cercáu, que taba defendíu por una entrada monumental protexía por dos grandes torrexones. Al empar escávase un espaciu intramuros que s'identifica como'l palaciu del castiellu, les dependencies emplegaes pola familia rexa y los condes, y que taba compuesta por dos sales principales: un gran aula de representación aristocrática de 44 metros cuadraos y al llau un bañu de 13 dedicáu al ociu y la hixene. Los investigadores ven bien probable que nesti palaciu tuviera zarráu l'infante García depués de la so fallida rebelión contra'l so padre Alfonso III a principios del sieglu X. 

La plataforma inferior del castiellu, ente 2010 y 2012

Nesi bieniu escávase na plataforma inferior del castiellu, atopándose los anicios (fuexos de poste, suelos, fogueres) d'una cabana de madera y tamién numberoses refugayes d'ocupación venceyaes al pobláu alcontráu al pie de la fortificación. 

Cadarmes humanes en 2013

Na escavación del campusantu de la ilesia del castiellu alcontráronse dos cadarmes que s'alcuentren en procesu d'investigación y sobre les que se tán faciendo agora analises isotópicos. Según les Cróniques medievales la ilesia de San Salvador de Gauzón foi consagrada por trés obispos a finales del sieglu IX y taba afatada con preciosos mármoles.

L'accesu al castiellu restauráu, depués de la última campaña nel Peñón de Raíces. | Ricardo Solís

El taller onde se fabricó la Cruz de la Victoria, en 2014

Esi añu alcontróse y escavóse l'espaciu poli-metalúrxicu asitiáu al pie de les dependencies aristocrátiques. Los afayos materiales alcontraos nesta zona, según les dataciones de carbonu 14 realizaes, dexen identificar xusto nesti espaciu'l taller artesanal nel que s'ellaboró la Cruz de la Victoria nel añu 908, tal que reza la inscripción que percuerre l'aviesu de la mesma Cruz. “Ensin duda dala, que'l públicu pueda conocer el llugar esactu onde s'ellaboró la Cruz de la Victoria, el principal emblema del Principáu d'Asturies, ye ún de los grandes atractivos qu'ufierta la visita al xacimientu arqueolóxicu”, sorraya Alejandro García. 

El aljibe, en 2015

Foi nesta campaña cuando s'atopó y escavó el aljibe de la fortaleza, un pozu d'un metru de diámetru y 2,20 de fondura revistíu de piedra y morteru, asitiáu nel interior de la recintu militar, y que permitía almacenar 1.700 llitros d'agua de lluvia. El fondu del pozu taba rellenáu por un sedimentu nel que pudieron recuperase granes, pólenes y espores que dexen conocer cómo yera la vexetación en dómina medieval. 

Últimes campañes

Dende 2016 vien completándose la escavación de la entrada monumental al recintu cercáu cimeru, completándose la escavación integral de la planta de los dos torrexones que defendíen l'accesu. Nel esbarrumbe ente estes dos torres recuperóse un capitel de tipoloxía prerrománica, venceyáu al estilu d'Alfonso III. Nestos últimos años tamién s'escavó'l recintu militar interior del castiellu, l'espaciu ocupáu polos soldaos de la guarnición, identificándose distintes estructures nesta zona (pozos, cubetes, muretes, el bastión occidental...). 

En 2011 entamáronse los trabayos de restauración de les estructures arqueolóxiques, que conocieron una última intervención na campaña de la seronda-iviernu de 2021 cola restauración de les torres y l'acondicionamientu de la entrada por aciu la instalación d'una escalinata de madera que va sirvir pa recuperar les visites al castiellu. Nel Peñón de Raíces queda muncha historia entá por escribir.