Cuando l'asturianu suena perraru: Roberto González-Quevedo analiza'l fenómenu de la "che vaqueira", una singularidá fonética del occidente astur

Menéndez Pidal rellacionó esti tipu de pronunciación cola llegada de xentes del sur d'Italia

Roberto González-Quevedo, col llibru sobre la "che vaqueira".

Roberto González-Quevedo, col llibru sobre la "che vaqueira". / E. L.

Sixto Cortina (Traducción)

El doctor n'Antropoloxía y Filoloxía Roberto González-Quevedo acaba d'axuntar a la so llarga llista de publicaciones n'asturianu y sobre l'asturianu un llibru dedicáu a la "che vaqueira", un fenómenu llingüísticu característicu del Occidente d'Asturies y de la zona qu'encontia con Lleón, considerada una de les traces más rares del asturianu. "Tien un aquel especial, ye un soníu que llama l'atención enforma. Tien que ver col fechu de que ye un soníu mui frecuente en llingües de la zona de la India. Por eso inclusive ente dellos llingüistes dáse-y un aire un tanto misteriosu, que nun tien n'absolutu". 

Nel estudiu tituláu "Sobre la llamada ‘che vaqueira’", esti escritor, antropólogu y filólogu y miembru de l'Academia de la Llingua –a lo llargo de trés décades foi'l secretariu de la institución– usa'l términu "che vaqueira" pol so raigón popular, anque'l so usu nun se circunscriba namás a esti grupu de los ganaderos treshumantes. L'alternativa fuera usar la terminoloxía del filólogu y referise a ella como una "africada retroflexa sorda" pero "la xente nun sabría de qué toi falando", comenta González-Quevedo. "Ye un soníu estrañu, poco frecuente, anque hai delles llingües que lu tienen. Les palabres qu'en llatín empezaben por ‘l’ nesta zona tresfórmense en che vaqueira. Por exemplu, ‘luna’ equí ye ‘l.lluna’. Tamién cuando apaez ‘ll’ metanes una palabra tresfórmase en ‘che vaqueira’. Ye un fenómenu bien llamativu. N'España dase solo n'Asturies y un poco nel Pirinéu. Dempués tamién apaez, nun fenómenu mui asemeyáu, nel sur de Francia y n'Italia. Nos años 50 del sieglu pasáu, llamó especialmente l'atención de los grandes llingüistes europeos. N'España, concretamente, de Menéndez Pidal y dellos de los sos siguidores. Pero sigue teniendo tirón. L'añu pasáu salieron dellos artículos en revistes internacionales sobre esti soníu".

Nun ye namás una pronunciación rara. Tamién ta n'estinción. "Ta perdiéndose en tol Occidente d'Asturies y na zona de Lleón onde tenía presencia. Ta produciéndose un fenómenu mui asemeyáu al ‘yeísmu’: por casu, cada vez más xente pronuncia ‘pollu’ como ‘poyu’. Y equí la ‘che vaqueira’ confúndenla cola ‘che’".

González-Quevedo dedica una parte del llibru a detallar cómo ye la distinta grafía d'esti soníu llamáu técnicamente retroflexu sordu, que se produz cuando "la punta de la llingua dóblase p'atrás al topetar col cielu la boca". Pero la mayor parte del volume trata de recoyer toles teoríes qu'intenten esplicar el so orixe y qu'empezaron a publicase yá a finales del sieglu XIX. "La más llamativa pa la xente ye la de Menéndez Pidal. Según esti autor, la ‘che vaqueira’ nel Occidente d'Asturies solamente puede esplicase porque, cuando se produció la romanización, muncha población del sur d'Italia viniera perquí, sobremanera cola esplotación del oru. Habría un grupu importante d'italianos del sur que colonizaron la zona y, ente otres coses, tresmitiéronnos esi fenómenu llingüísticu. Según Menéndez Pidal ye inesplicable d'otra manera. Esta teoría ye mui suxerente. Tuvo munches crítiques y, anque anguaño nun se suel aceptar, tamién se mira con respetu", apunta. "Otra teoría mui importante foi la d'un grupu d'autores del estructuralismu, ente los que ta Alarcos. Sostienen qu'el mesmu sistema de fonemes dio llugar a ésti pa estremase d'otros", esplica esti escritor y filólogu.

González-Quevedo conseña que la distribución territorial de los asturianos qu'usaben la "che vaqueira" presenta una "estraña" singularidá: "Tamos avezaos a ver el territoriu estremáu ente asturianu occidental, el central y l'oriental. Pero la ‘che vaqueira’ métese nel mapa ‘per debaxo’ del asturianu central, escontra'l sur, de tala manera qu'hasta n'Ayer esiste la ‘che vaqueira’, y bien viva. Y lo mesmo en L.lena. Ye una esceición perrrara. Ello ye qu'esto llévanos a la hipótesis de que s'espardiera polos mesmos pobladores, como sostenía Menéndez Pidal. Alarcos nun lo niega, tien xacíu que pudiera tener un orixe históricu, pero diz que nun tenemos datos, nun sabemos cómo falaben".

“Cola ayuda del Gobiernu del Principáu d´Asturies”.